Pyrzany i Kozaki

W naszym projekcie zajmowaliśmy się dwiema wsiami, których historia – zarówno jako lokalna historia samych miejscowości jak i historia ich mieszkańców – trafnie ilustruje europejską historię XX wieku. Skupiliśmy się na pamięci o przymusowych migracjach, które dotknęły kilka europejskich narodów. Co ciekawe, indywidualne przeżycia poszczególnych osób różnych narodowości często wywołują w wyobraźni podobne obrazy.

Pyrzany  to wieś położona w dzisiejszej zachodniej Polsce. Do 1945 roku nazywała się Pyrehne, leżała w obrębie Nowej Marchii i zamieszkiwali ją Niemcy. Polska granica była wówczas daleko i nikomu nie przychodziło do głowy, że kiedyś wioska będzie wchodzić w skład polskiego państwa.

Podobnie było w przypadku Kozaków. Ta wieś leżała niegdyś w obrębie historycznej dziś Wschodniej Galicji, na kresach państwa polskiego w jego granicach sprzed 1939 roku. Dziś leży na Ukrainie, w obwodzie lwowskim, powiecie złoczowskim. Ludność wioski była mieszana, zamieszkiwali ją Polacy, Ukraińcy i Żydzi. Wszyscy oni mieli w Kozakach swój dom.

Zmiana granic i „współczesne wędrówki ludów”

Życiowymi losami „małych” ludzi kieruje często wielka polityka. W ostatnich miesiącach drugiej wojny światowej wielu Niemców zamieszkujących tereny położone na wschód od Odry uciekło na zachód przez zbliżającą się Armią Czerwoną.

Dotyczy to ponad połowy ówczesnych mieszkańców; wielu z tych, którzy zostali, padło ofiarą zbrodni radzieckich żołnierzy. Na wspomnianych terenach stopniowo powstawały struktury państwa polskiego. Na konferencji w Poczdamie uchwalono wysiedlenie ludności niemieckiej  oraz osiedlenie na tych terenach Polaków. Nowopowstała społeczność składała się więc po części z wygnanych z polskich Kresów Polaków, jak również z innych obywateli państwa polskiego, którzy – ciężko doświadczeni niemiecką i radziecką okupacją, nierzadko utraciwszy cały swój majątek – również doświadczyli ucieczki i wygnania w trakcie wojny.

Na wschodzie już wcześniej wielka polityka zaczęła ingerować w losy ludzi. W 1939 roku tereny te zostały zajęte przez Związek Radziecki, w 1941 przez nazistowskie Niemcy. Władze obydwu okupantów podsycały antagonizmy instniejące między przedstawicielami różnych narodowości, krwawe porachunki były na porządku dziennym. W 1943 roku zaostrzyły się do tego stopnia, że doprowadziły do wybuchu polsko-ukraińskiej wojny domowej, która zmusiła setki tysięcy Polaków do ucieczki.

Po powtórnym przekroczeniu polsko-radzieckiej granicy przez Armię Czerwoną polskie Kresy uznane zostały za integralną część Związku Radzieckiego. Z końcem 1944 roku rozpoczęto wypędzanie Polaków z Kresów Wschodnich na zachód, gdzie ich nowym domem miały stać się tereny wcześniej zamieszkane przez Niemców. W domach wypędzonych Polaków zamieszkało zaś wielu z wygnanych z Polski Ukraińców.